Ikki tilli oilada nutq rivojlanishi: o'zbek, rus va boshqa tillar

O'zbekistondagi ko'p oilalarda uyda o'zbekcha, poliklinika yoki ishda ruscha gaplashiladi, qarindoshlar bilan yoki bog'chada esa tojik, qoraqalpoq yoki ingliz tili ham eshitilishi mumkin. Ota-onalar ko'pincha bunday aralashuv bola nutqini sekinlashtirmaydimi, deb so'raydi. O'n yillik tadqiqotlarning javobi: yo'q. Quyida nutq odatda qanday rivojlanishi, uni bir necha tilda qanday qo'llab-quvvatlash va qachon tekshiruvga murojaat qilish kerakligi haqida.

Nimani va qachon kutish kerak

Bolalar juda har xil; ko'plari, lekin hammasi emas, quyidagi bosqichlarga shu yoshda yetadi:

• 2 oy: gu-gulash, yumshoq unli tovushlar, ovozingizga javoban tabassum.
• 6 oy: g'o'ldirash — "ba-ba" yoki "da-da" kabi bo'g'inlar zanjiri.
• 12 oy atrofida: ma'noli birinchi so'z, ko'pincha "mama" yoki "dada"; qo'l silkitadi, barmog'i bilan ko'rsatadi, ismiga javob beradi.
• 15 oy: taxminan 3–10 so'z va ko'plab imo-ishoralar.
• 18 oy: 10–20 va undan ko'p so'z, oddiy iltimoslarni bajaradi.
• 24 oy: 50 va undan ko'p so'z va ikki so'zli iboralar: "yana sut", "dada ketdi".

Tushunish har bosqichda gapirishdan oldinda yuradi. Besh so'z aytadigan kichkintoy yuzta so'zni tushunishi mumkin.

Bolalar gapirishni qanday o'rganadi

Nutq bolaga gapirishdan emas, bola bilan suhbatdan o'sadi. Tadqiqotchilar asosiy mexanizmni "uzatish va javob" deb ataydi: bola nimadir taklif qiladi — qarash, tovush, ko'rsatish ishorasi, — katta esa javob beradi. Bir necha foydali odat:

• Bola nimaga qarayotgan bo'lsa, o'shani nomlang, uning qarashini istagan narsangizni emas.
• Bola aytganini kengaytiring: "kuchuk" — "ha, katta kuchuk yugurib ketyapti"ga aylanadi.
• Har kuni, hech bo'lmasa besh daqiqa birga o'qing; bola o'zi varaqlasin va ko'rsatsin.
• Qo'shiq ayting. Qo'shiqlar va bolalar she'rlari nutqni sekinlashtiradi va takrorlaydi — o'rganuvchiga aynan shu kerak.
• Fonda ishlab turgan televizorni o'chiring. Bolalar so'zlarni o'zlariga javob beradigan odamlardan o'rganadi, yoqilgan televizor esa kattalar nutqini kamaytiradi.
• Pauza qiling. Jimlikni to'ldirishdan oldin ichingizda beshgacha sanang.

Uyda ikki yoki uch til

Ikki tilli bolalar haqidagi tadqiqotlar bir ovozdan: tug'ilishdan ikki tilni o'zlashtirish nutq kechikishiga sabab bo'lmaydi. Ikki tilli kichkintoylar, agar ikkala tildagi so'zlar birga hisoblansa, bir tilli bolalar bilan bir xil yoshda bir xil bosqichlarga yetadi. 15 ta o'zbekcha va 10 ta ruscha so'z aytadigan bolaning lug'ati 25 so'z, 10 emas. Dastlab u "non"ni bir tilda, "suv"ni boshqa tilda bilishi mumkin; bo'shliqlar asta-sekin to'ladi.

Bir gapda tillarni aralashtirish ham normal, bu chalkashlik emas; kattalar ham shunday qiladi. Bolalar tillarni asta-sekin, odatda uch-to'rt yoshga kelib ajratadi.

Oilalar turli strategiyalarni tanlaydi. Ba'zilari "bir ota-ona — bir til" tamoyiliga amal qiladi: ona har doim o'zbekcha, ota har doim ruscha gapiradi. Boshqalar uyda uy tilini, ko'chada atrofdagilar tilini ishlatadi. Usul ikki narsadan kamroq ahamiyatga ega: bola har bir tilda qanchalik boy, javob beruvchi nutq eshitadi va bu qanchalik izchil bo'ladi. Faqat vaqti-vaqti bilan eshitiladigan tilni bola gapirishdan ko'ra ko'proq tushunadi — bu ham normal.

Keng tarqalgan afsonalar

• "Birinchi til mustahkamlanishini kuting, keyin ikkinchisini qo'shing". Bunga dalil yo'q; erta yillar ikkinchi til eng oson o'zlashtiriladigan davr.
• "Bola maktabda yaxshi o'qishi uchun uy tilidan voz keching". Kuchli birinchi til ikkinchisini o'zlashtirishni tezlashtiradi, uy tilini yo'qotish esa bolani bobo-buvidan va o'z ildizlaridan uzib qo'yishi mumkin.
• "Ikki tilli bola kech gapirsa, bir tilga o'tish kerak". Haqiqiy kechikish ikkala tilda ham ko'rinadi, bir tildan voz kechish uni tezlashtirmaydi.

Qachon yordam so'rash kerak

Istalgan yoshda sezgingizga ishoning. Pediatr bilan gaplashing, agar bola:

• 9–12 oyda g'o'ldiramasa;
• 12–15 oyda ismiga va tovushlarga javob bermasa, sizga nimanidir ko'rsatish uchun barmog'i bilan ishora qilmasa;
• 18 oyda bitta ham so'z aytmasa;
• 24 oyda 50 dan kam so'z aytsa yoki ikki so'zli iboralar tuzmasa;
• istalgan yoshda bor so'zlari yoki ko'nikmalarini yo'qotsa.

Poliklinikada ikki narsani so'rang: eshitish tekshiruvini, chunki takroriy otitlardan keyin yengil eshitish pasayishi ham nutqni tormozlashi mumkin, va logopedga yo'llanmani. Logoped bolani ikkala tilda yoki tarjimon yordamida baholay oladi va normal rivojlanayotgan ikki tilli bolani yordamga muhtoj boladan ajrata oladi.

Kech gapiruvchilar, til yuganchasi, so'rg'ichlar va qabulni kutish

Ba'zi bolalar shunchaki "kech gapiruvchilar": ular yaxshi tushunadi, barmog'i bilan ko'rsatadi, taqlid o'yinlarini o'ynaydi va maktabgacha tengdoshlariga yetib oladi. Boshqalarda esa erta yordam natija beradigan kechikish bo'ladi. 18 oyda ularni ko'z bilan ajratib bo'lmaydi; tekshiruv arzon, kutish esa vaqtga qimmat.

Til yuganchasining qisqaligi ko'pincha kech gapirishda ayblanadi. U nutqqa kamdan-kam ta'sir qiladi, garchi tortilgan yugancha dastlabki haftalarda emizishga xalaqit berishi mumkin; agar yagona tashvish nutq bo'lsa, bu uni kesish uchun sabab emas.

So'rg'ich chaqaloqni uxlatish uchun yaxshi, lekin kun bo'yi og'zida so'rg'ich bilan yuradigan bolaning tovushlarni mashq qilish imkoniyati kamroq. Taxminan 12 oydan boshlab uni faqat uyqu vaqtiga qoldiring, ikki-uch yoshga kelib esa butunlay voz keching.

Qabulni kutar ekansiz: barcha tillaringizda kamroq emas, ko'proq gaplashing; har kuni o'qing; bolaning ko'zi darajasiga tushing; ekran vaqtini cheklang; bola har bir tilda aytadigan so'zlarni yozib boring. Logoped aynan shu ro'yxatni so'raydi.

Bu maqola umumiy ma'lumot bo'lib, tibbiy maslahat emas. O'z vaziyatingiz haqida shifokoringiz bilan gaplashing.